Làng văn hoá - Du lịch - Khu các Làng dân tộc - Hmông - Hoạt động

13:51 | 30/12/2018

Giới thiệu nghề rèn của người Mông tại “Làng”

(LVH) - Về tham gia các hoạt động Chợ phiên vùng cao đón chào năm mới 2019 tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam, (Đồng Mô, Sơn Tây, Hà Nội), đồng bào Mông đến từ tỉnh Điện Biên đã giới thiệu nghề giữ lửa - nghề rèn của dân tộc mình, đây là một phần văn hóa trong đời sống sinh hoạt hàng ngày của đồng bào tới đông đảo du khách tham quan.

Nghề rèn thủ công truyền thống của dân tộc Mông đã có từ bao đời nay, việc rèn các nông cụ nhằm phục vụ tập quán canh tác trong lao động sản xuất của đồng bào. Các sản phẩm được tạo ra hoàn toàn bằng thủ công, từ khâu cắt sắt, tạo hình, quai búa, làm tay cầm… tất cả vẫn làm bằng tay không có sự can thiệp của máy móc.

Trước đây bản người Mông thường đi kiếm mua sắt, thép ở những nơi khác mang về rèn thành công cụ. Về sau nhờ có những phế liệu của nền công nghiệp như: nhíp ô tô, mảnh bom, xà beng, choòng đục đá,...

Đông bào Mông giới thiệu nghề rèn tại không gian Chợ phiên vùng cao đón chào năm mới 2019

 

Cũng như nhiều dân tộc khác, thợ rèn người Mông dùng than củi để đốt lò, dùng bễ thụt để thổi lửa, công cụ sản xuất chủ yếu ngoài cái bễ thụt còn có đe, các cỡ búa, kìm và một chậu nước và một thân cây chối để tôi sắt.

Các sản phẩm trong nghề rèn truyền thống của dân tộc Mông rất phong phú, đó là những công cụ được sử dụng nhiều trong sinh hoạt, lao động sản xuất hàng ngày như: Dao, rìu, liềm, thuổng, cuốc, xẻng,... chúng vốn được làm từ thép nên sản phẩm rất bền, sử dụng đến mòn vẹt mà vẫn còn rất sắc bén.

Thông thường có hai cách rèn chính. Có người rèn dao sẽ được hình thành từ phần chuôi trước, rồi mới đến phần lưỡi. Nhưng có người thì ngược lại, khi nào rèn được phần lưỡi ưng ý người ta mới trau chuốt đến phần chuôi, đây là cách rèn hay được áp dụng nhiều nhất. Người Mông quan niệm hình dáng của dao không quan trọng mà quan trọng là ở chất lượng. Hình dáng có thể sửa được nhưng độ sắc ngọt của dao thì chỉ rèn một lần. Để có thể học được nghề rèn, người thợ phải có sức khỏe, có cảm nhận thật tinh tế của đôi tai và đôi mắt. Quan trọng phải dùng tay, dùng sức, sự cảm nhận, đặc biệt là sự nhạy bén của đôi mắt. Khi con dao được rèn xong phải có độ rắn mà không giòn, dẻo mà không mềm, đó đòi hỏi kỹ thuật điêu luyện của người thợ rèn.

Để làm ra các sản phẩm nông cụ trên đồng bào Mông phải trải qua các công đoạn rèn, đúc truyền thống sau.

Đồng bào Mông dùng than củi để đốt lò, dùng bễ thụt để thổi lửa

 

Bước thứ nhất là chọn vật liệu. Để rèn được được một con dao tốt, trước tiên phải chọn được nguyên liệu tốt. Nguyên liệu thường được chọn để rèn dao là: nhíp ô tô, lò xo. Đây là những nguyên liệu đảm bảo độ bền dẻo cao, lưỡi dao sắc bén mà khi sử dụng không bị sứt mẻ, biến dạng nên rất phù hợp với việc lao động, sản xuất.

Bước thứ hai là cắt sắt, thép. Tùy vào từng loại dao mà cắt kích cỡ cho phù hợp. Để cắt được người sẽ lấy một con dao (thường là dao phát) to, lưỡi dầy đã qua sử dung, hoặc rèn riêng để cắt sắt, khi đã có được dụng cụ cắt, người ta sẽ nung thanh sắt định cắt đó cho thật đỏ rồi lấy ra cắt, vừa cắt người thợ vừa nhung lưỡi dao cắt đó vào chậu nước để cái lưỡng đủ độ cứng thì mới cắt được thanh sắt đó thành một miếng nhỏ theo hình dáng ban đầu con dao định rèn đó.

Công đoạn rèn dao

 

Bước thứ ba là cách rèn dao. Đây là một khâu rất quan trọng. Sau khi cắt, thép được nung đỏ rất kỹ trước khi quai búa để rèn. Nung càng đỏ thì chất sắt càng mềm dễ đánh mà không tốn nhiều công sức, nhưng không được nung quá lâu vì như vậy chất sắc sẽ nung chảy. Đây là công đoạn đòi hỏi sức khỏe dẻo dai, khả năng quan sắt và kinh nghiện cách rèn. Theo cách rèn thông thường khi nào rèn được phần lưỡi ưng ý người ta mới trau chuốt đến phần chuôi.

Công đoạn tra dao vào cán

 

Bước thứ tư là tôi dao. Kỹ thuật tôi là khâu quan trọng nhât của nghề ren truyền thống. Sau khi tạo xong dáng của sản phẩm thì tiến hành tôi con dao. Trong khâu tôi sắt của người Mông có một “bí quyết” riêng để tạo nên những sản phẩm nông cụ truyền thống có chất lượng cao, đó là khả năng nhìn màu sắc để đưa vào tôi. Người Mông có nhiều cách tôi dao khác nhau, có loại sắt thì tôi bằng nước có bỏ một lượng muối vừa phải; có loại thì tôi bằng thân cây chuối và cũng có thể là bằng dầu nhớt. Người Mông cho rằng, phải biết cách xem loại sắt để chọn cách tôi, như thế thì dao mới sắc và bền.

Bước thứ năm là mài dao. Đây là công đoạn khá quan trọng, nhìn qua ta thấy khá đơn giản nhưng để mài được một lưỡi dao sắc thì đòi hỏi phải biết cách mài. Trước tiên, người ta không mài vào lưỡi ngay mà phải mài từ ngoài bằng đá thô vào trong lưỡi, khi nhìn thấy lưỡi mỏng người ta mới bắt mài phần lưỡi bằng đá mịn. Trong lúc mài phải chú ý đổ nước liên tục tránh mài đá khô hay ít nước, vì mài như vậy lưỡi dao sẽ nóng lên sẽ ảnh hưởng đến độ sắc của lưỡi.

Đến Làng, du khách được tận mắt chiêm ngưỡng các sản phầm của đồng bào

 

Bước thứ sáu là làm vỏ dao. Để thuận tiện cho việc mang đi lại trong lúc lên nương xuống ruộng, người Mông thường làm cái vỏ dao bao bọc bên ngoài, vừa để tiện vận chuyển, vừa để bảo vệ lưỡi dao tránh va đập vào các vật cứng khác và tránh lưỡi dao gây sát thương tới người.

Cuối cùng là cách dùng và bảo quản. Khi sử dụng dao muốn lưỡi dao sắc bén lâu dài, không bị vỡ, gỉ…thì cần có cách sử dụng hợp lý và bảo quản tốt. Không được hơ dao trên lò lửa, hoặc phơi nắng gắt, để tránh cho dao bị mềm. Sau khi dùng, dao rất dễ bị gỉ. Để khắc phục nhược điểm này, bạn có thể bôi lên một ít dầu ăn, ngâm vào trong nước vo gạo, hoặc lấy gừng xoa vào.

Du khách Nhật Bản thích thú trước các sản phẩm của đồng bào Mông

 

Lưỡi dao trong quá trình sử dụng thường gặp những tổn thương như bị mẻ, bị mòn gỉ, biến dạng...nên phải dùng đúng loại dao cho nhu cầu. Những con dao nhỏ, sắc có thể làm công việc tinh tế, những thứ mềm, trong khi những công việc nặng nhọc nên sử dụng dao lớn, sống dầy.

Với việc đưa văn hóa của đồng bào Mông và đồng bào các dân tộc các vùng Tây Bắc, Đông Bắc giới thiệu tại “Ngôi nhà chung” là một trong những hoạt động điểm nhấn trong dịp Tết Dương lịch 2019 đã tạo nên không gian vô cùng sôi động, đầy màu sắc thu hút du khách tới tham quan, thưởng thức, mua sắm, giao lưu cùng chung vui những ngày đầu năm mới với đồng bào Mông và cộng đồng các dân tộc tại Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam.

Phạm Hương

© Cơ quan chủ quản: Ban Quản lý Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam
Địa chỉ: Số 1 Hoa Lư, Hai Bà Trưng, Hà Nội. 
Ghi rõ nguồn vinaculto.vn khi phát hành lại thông tin từ Website này.